Bạn có bao giờ tự hỏi, dưới đáy đại dương mênh mông và lạnh giá kia, liệu có tồn tại những “ngọn lửa” vẫn đang ngày đêm hoạt động? Câu trả lời là có, và chúng còn mạnh mẽ hơn bạn tưởng rất nhiều. Núi lửa dưới biển hoạt động không chỉ là một hiện tượng địa chất thông thường, mà còn là một phần không thể thiếu trong việc kiến tạo nên bộ mặt của Trái Đất, thậm chí ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống của chúng ta.
Hãy cùng tôi, một chuyên gia hải dương học, lặn sâu xuống thế giới kỳ bí đó để khám phá những bí mật đang ẩn giấu bên dưới lớp vỏ đại dương.
Hình ảnh mô phỏng núi lửa dưới đáy biển đang phun trào với dung nham đỏ rực và khói bốc lên
“Lửa” và “Nước” – Cặp đôi tưởng chừng đối nghịch
Nghĩ đến núi lửa, chúng ta thường hình dung ra hình ảnh những ngọn núi cao chót vót, miệng phun khói lửa đỏ rực trên đất liền. Vậy mà, phần lớn hoạt động núi lửa trên hành tinh lại diễn ra… dưới nước. Thật bất ngờ phải không?
Vì sao núi lửa vẫn có thể hoạt động dưới lòng biển?
Nhiều người lầm tưởng rằng nước có thể “dập tắt” núi lửa, nhưng sự thật hoàn toàn ngược lại. Lý do nằm ở cơ chế hình thành của chúng. Núi lửa dưới biển hoạt động không phải do “đốt cháy” mà do áp suất từ lòng đất.
- Sức ép từ bên trong: Tâm Trái Đất có nhiệt độ lên tới hàng nghìn độ C, tạo ra áp lực vô cùng lớn lên lớp vật chất nóng chảy (magma) bên dưới lớp vỏ.
- Điểm yếu trên lớp vỏ: Tại các ranh giới nơi các mảng kiến tạo va chạm hoặc tách rời nhau, lớp vỏ Trái Đất xuất hiện những vết nứt. Đây chính là “lối thoát” lý tưởng.
- Giải phóng áp lực: Magma nóng chảy dưới áp suất cực lớn sẽ phun trào qua các vết nứt đó. Nước biển, dù lạnh đến đâu, cũng không thể ngăn cản được sức mạnh đến từ tâm Trái Đất. Nó chỉ đủ sức làm nguội bề mặt dung nham chứ không thể “nhấn chìm” ngọn lửa khổng lồ đó .
PGS.TS Nguyễn Hải Đăng, chuyên gia địa chất biển tại Viện Hải dương học, chia sẻ: “Nhiều người ví việc nước biển dập tắt núi lửa giống như cố gắng dập lửa bằng xăng. Bản chất của vụ phun trào là sự giải phóng áp suất, và đại dương không thể làm gì để thay đổi điều đó. Ngược lại, chính áp suất khổng lồ của cột nước còn tạo ra những hiện tượng phun trào vô cùng độc đáo.”
Đại dương – “Lò lửa” khổng lồ và những “cơn giận” dữ dội
Bạn có biết không, có tới hơn 1 triệu ngọn núi lửa ngầm dưới đại dương ! Chúng tập trung chủ yếu dọc theo các sống núi giữa đại dương và Vành đai lửa Thái Bình Dương – nơi chiếm đến 75% tổng sản lượng magma phun trào hàng năm của Trái Đất .
Khi “ngọn lửa” ngầm thức giấc
Một núi lửa dưới biển hoạt động có thể phun trào theo những cách khác nhau, tùy thuộc vào độ sâu của nó:
- Ở vùng biển sâu (>2.200m): Dưới áp suất cực lớn, nước không thể sôi được. Dung nham phun ra bị nguội lạnh ngay lập tức, tạo thành những khối thủy tinh núi lửa hoặc các cấu trúc đặc biệt trông như “dung nham gối” (pillow lava). Những vụ phun trào này diễn ra khá “êm ả”, lặng lẽ phun trào dưới đáy biển sâu .
- Ở vùng nước nông: Đây mới là kịch bản đáng sợ. Khi magma nóng tiếp xúc với nước ở độ sâu không quá lớn, nó tạo ra một phản ứng cực kỳ bạo lực. Nước bốc hơi siêu tốc, giãn nở thể tích gấp hàng nghìn lần, gây ra những vụ nổ hơi nước khủng khiếp .
Ví dụ điển hình nhất là vụ phun trào của núi lửa ngầm Hunga Tonga–Hunga Haʻapai ở Thái Bình Dương vào tháng 1/2022. Vụ nổ dữ dội tạo ra cột tro bụi cao tới 20 km và gây ra sóng thần lan rộng khắp các quốc gia ven Thái Bình Dương, từ Nhật Bản đến bờ biển nước Mỹ .
Sóng thần khổng lồ đổ bộ vào bờ biển Tonga sau vụ phun trào núi lửa ngầm năm 2022
Không chỉ là hủy diệt – “Vườn ươm” sự sống giữa đại dương
Chắc hẳn bạn sẽ nghĩ rằng nơi có núi lửa phun trào là vùng đất chết. Nhưng đối với đại dương, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Tại các núi lửa dưới biển hoạt động, đặc biệt là các miệng phun thủy nhiệt (hydrothermal vents), các nhà khoa học đã phát hiện ra một hệ sinh thái vô cùng phong phú và kỳ lạ .
Những “cư dân” không cần ánh sáng mặt trời
Toàn bộ hệ sinh thái này không dựa vào quang hợp (ánh sáng mặt trời) mà dựa vào hóa tổng hợp (chemosynthesis). Vi khuẩn sẽ sử dụng các chất hóa học (như hydro sulfide) phun ra từ lòng đất để tạo ra năng lượng.
- Dưới đáy đại dương lạnh giá, nhiệt độ từ miệng phun có thể lên tới hàng trăm độ C, tạo nên những “ốc đảo” sống động.
- Các loài sinh vật kỳ dị như giun ống khổng lồ (giun Pompeii), trai khổng lồ, cua mù, tôm, bạch tuộc… sinh sống và phát triển mạnh mẽ .
- Các nhà nghiên cứu của New Zealand thậm chí còn tìm thấy hàng trăm loài mới tại các núi lửa ngầm ở rãnh Kermadec .
Ngay cả sau một vụ phun trào hủy diệt dung nham, hệ sinh thái này cũng có thể phục hồi một cách thần kỳ chỉ sau vài tháng .
TS. Lê Thị Hương, chuyên gia sinh vật biển, nhận xét: “Các miệng phun thủy nhiệt là ‘cỗ máy’ tạo ra sự sống hoàn hảo nhất mà thiên nhiên ban tặng. Chúng thách thức mọi hiểu biết của chúng ta, chứng minh rằng sự sống có thể nảy nở ở những điều kiện khắc nghiệt nhất, ngay cả khi không có ánh sáng mặt trời.”
Núi lửa ngầm và bài toán cho tương lai
Theo dõi núi lửa dưới biển hoạt động là một thách thức lớn đối với các nhà khoa học vì chúng nằm sâu dưới đáy đại dương .
Tuy nhiên, công nghệ hiện đại đang dần giúp chúng ta giải mã những bí ẩn này. Một trong những núi lửa được nghiên cứu kỹ nhất là Axial Seamount, nằm ngoài khơi bang Oregon (Mỹ). Các nhà khoa học dự đoán núi lửa này có thể phun trào vào cuối năm 2025 hoặc đầu năm 2026 .
Điều đặc biệt là lần này, con người có thể livestream toàn bộ quá trình phun trào từ dưới đáy biển sâu 1,4 km – một cột mốc đáng kinh ngạc của khoa học.
FAQ – Những câu hỏi thường gặp về núi lửa dưới biển
1. Núi lửa dưới biển có nguy hiểm hơn núi lửa trên cạn không?
Câu trả lời là có và không. Hầu hết núi lửa dưới biển sâu đều vô hại với con người vì áp lực nước khổng lồ đã “bịt kín” vụ nổ. Tuy nhiên, những núi lửa ở vùng nước nông lại cực kỳ nguy hiểm vì chúng có thể gây ra sóng thần và phun tro bụi lên khí quyển, ảnh hưởng đến hàng không và khí hậu .
2. Làm sao chúng ta biết được núi lửa dưới biển có đang hoạt động hay không?
Các nhà khoa học sử dụng hệ thống cảm biến địa chấn đặt dưới đáy biển, tàu ngầm không người lái (ROV), và vệ tinh để đo đạc sự biến dạng của đáy biển. Khi núi lửa “đầy bụng” magma, bề mặt bên trên sẽ phồng lên và có hàng loạt trận động đất nhỏ xảy ra .
3. Có phải tất cả các đảo trên biển đều do núi lửa tạo ra?
Rất nhiều trong số đó, đặc biệt là các đảo giữa đại dương như Hawaii, Iceland hay quần đảo Galapagos. Hoạt động phun trào liên tục qua hàng triệu năm khiến dung nham chồng chất lên nhau, vượt lên khỏi mặt nước biển để hình thành nên những hòn đảo xinh đẹp .
Lời kết
Núi lửa dưới biển hoạt động là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy Trái Đất vẫn đang “sống” và không ngừng vận động mỗi ngày. Chúng là nơi hội tụ của những sức mạnh đối nghịch: sự hủy diệt của lửa và sự bao la của nước, nhưng cũng là cái nôi khai sinh ra những hệ sinh thái độc đáo nhất hành tinh.
Hy vọng qua bài viết này, mỗi lần bạn nhìn ra biển cả mênh mông, bạn sẽ có một góc nhìn mới – rằng bên dưới sự tĩnh lặng và mát lạnh ấy, vẫn tồn tại một thế giới rực lửa đầy bí ẩn đang vận hành. Hãy cùng chung tay bảo vệ môi trường biển và ủng hộ các nghiên cứu khoa học để chúng ta có thể hiểu thêm về hành tinh xinh đẹp này nhé!
Bạn có thắc mắc gì thêm về đại dương? Đừng ngần ngại để lại câu hỏi để chuyên gia chúng tôi giải đáp trong những bài viết tiếp theo!
